وقتی یکی از عزیزانتان میگوید بعد از ترک دوباره وسوسه مصرف پیدا کرده، ابتدا از او بابت گفتن این موضوع تشکر کنید. بهجای پیگرفتن تمام اتفاقهای روز، بپرسید «الان چه کمکی از دستم برمیآید؟» سپس با هم موقعیت را امنتر کنید و در صورت نیاز از تیم درمان برای قدم بعدی کمک بگیرید. اگر به مصرف مشکوک هستید و فرد دچار اختلال تنفس یا کاهش شدید هوشیاری شده، اولویت با اقدام اورژانسی است.
اولین واکنش خانواده وقتی فرد از وسوسه حرف میزند
برای کسی که تازه دوره درمان را پشت سر گذاشته، گفتن اینکه دلش میخواهد دوباره مصرف کند ممکن است دشوار باشد. شاید نگران است که حرفش به دعوا، محدودیت یا بازخواست منتهی شود. واکنش شما میتواند فضایی بسازد که او در همان لحظه اطلاعات بیشتری بدهد و زودتر کمک بخواهد.
با جملهای مثل «خوشحالم بهم گفتی. دوست داری چند دقیقه کنارت باشم یا با کسی که در برنامه درمان مشخص کردیم تماس بگیری؟» شروع کنید. اگر شما هم ترسیدهاید، قبل از ادامه یک مکث کوتاه کنید و صدایتان را آرام نگه دارید. برای رسیدگی به این لحظه، دانستن اینکه فرد حالا کجاست و به چه کمکی نیاز دارد از دانستن همه جزئیات اتفاق مهمتر است.
وسوسه مصرف را چگونه بشناسیم؟
وسوسه یا ولع مصرف، میل قوی به مصرف دوباره ماده است. این میل میتواند پس از دیدن یک مکان، شنیدن صدای یک نفر، روبهرو شدن با تعارض یا حتی در ساعت ثابتی از شب ظاهر شود. زمینه هر فرد فرق میکند و گاهی هم دلیل مشخصی بهسرعت پیدا نمیشود.
پرسیدن «وقتی گفتی وسوسه شدی، همان لحظه کجا بودی و چه چیزی کمکت کرد مکث کنی؟» اطلاعاتی میدهد که میتوان بعداً با درمانگر مرور کرد. اجازه دهید فرد با واژههای خودش توضیح دهد. اگر برای توصیف احساسش وقت میخواهد، ابتدا به کار عملی مورد توافق بپردازید و گفتوگو را به زمانی آرامتر منتقل کنید.

در چند دقیقه اول چه کاری انجام دهیم؟
کمک عملی را متناسب با موقعیت انتخاب کنید. در خانه شاید فرد بخواهد کنار کسی بنشیند، از چت یا تماسی که ولع را بالا برده فاصله بگیرد یا به فضایی آرامتر برود. اگر بیرون از خانه است و امکان ترک محل را دارد، میتواند با فرد قابلاعتماد یا درمانگرش تماس بگیرد و درباره قدم بعدی هماهنگ کند.
وقتی چند پیشنهاد پشت سر هم مطرح میشود، انتخاب برای فرد دشوارتر میشود. دو گزینه روشن ارائه کنید و بگذارید خودش انتخاب کند، مثلاً «دوست داری با هم از اینجا برویم یا همینجا با مشاورت تماس بگیری؟» یک اقدام کوچک و قابل انجام اغلب برای شروع مفیدتر از برنامهریزی تمام هفته در همان لحظه است.
در یک موقعیت فرضی، فرد بعد از دریافت پیام برای دیدار با جمعی که قبلاً همراهشان مصرف میکرده به شما میگوید وسوسه شده است. میتوانید پاسخ دهید «میخواهی قبل از جواب دادن به پیام، ببینیم توی برنامهات برای این موقعیت چه نوشتهای؟» اگر چنین برنامهای ندارید، همان روز برای گفتوگو با درمانگر هماهنگ کنید و موقعیت را کوتاه یادداشت کنید.

قبل از پیشنهاد کمک، آن را با فرد هماهنگ کنید
وقتی فرد هشیار است و میتواند تصمیم بگیرد، بهتر است بپرسید ترجیح میدهد چه کسی در جریان قرار بگیرد. ویژگیهای یک فرد حمایتگر را با هم مشخص کنید. فرد حمایتگر در دسترس است، بدون بازخواست گوش میدهد و حدود اطلاعاتی را که میتواند به دیگران منتقل کند میداند.
ممکن است پیشنهاد قدمزدن یا حرفزدن برای یک نفر مفید باشد و فرد دیگری بخواهد مدتی در فضای آرام بماند. ملاک، پیش بردن گامی امن و مورد توافق است. اگر وسوسه شدید یا رو به افزایش است، دسترسی به درمانگر یا مرکز پیگیری را در اولویت قرار دهید.
سه جملهای که گفتوگو را جلو میبرند
| موقعیت | نمونه پاسخ |
|---|---|
| فرد از گفتن حالش میترسد | «ممنون که بهم گفتی. الان چه کاری کمک میکند این موقعیت را راحتتر پشت سر بگذاری؟» |
| خانواده هم مضطرب شده است | «نگرانم، میخواهم اول به همین لحظه رسیدگی کنیم. صحبت درباره بقیه را برای وقتی بگذاریم که آرامتریم.» |
| وضعیت در چند روز اخیر تکرار شده است | «چند بار این هفته سختت بوده. موافقی زمانش را یادداشت کنیم و از درمانگرت بپرسیم چه بخشی از برنامه نیاز به تغییر دارد؟» |
اگر در گفتوگو تجربه قبلی شما زنده شد، احساستان را کوتاه و مشخص بیان کنید. برای نمونه بگویید «وقتی دفعه قبل نتوانستم پیدایت کنم، ترسیدم. امروز خوشحالم زودتر خبر دادی.» این نوع بیان بر تجربه خودتان تکیه دارد و راه را برای پاسخ فرد باز میگذارد.
از همان لحظه برای گرفتن قول بلندمدت یا تصمیم درباره همه مسائل خانواده عجله نکنید. بهتر است بعد از کاهش فشار از فرد بپرسید کدام رفتار کمک کرده و چه چیزی برای دفعه بعد میتواند سادهتر باشد. اگر اختلاف نظر باقی ماند، بردن همین مثال به جلسه میتواند به گفتوگوی مشخصتری بینجامد.
برای خانه یک برنامه کوتاه و قابل اجرا بسازید
برای نوشتن برنامه، زمانی را انتخاب کنید که هر دو طرف آراماند. از فرد بخواهید یک یا دو محرک احتمالی را نام ببرد، نخستین اقدام دلخواهش را بگوید و یک نفر یا یک راه ارتباطی را که میتواند به او دسترسی داشته باشد مشخص کند. نسخهای از این برنامه میتواند روی برگهای در جایی خصوصی یا در گوشی خودش بماند.
مثلاً برای ساعتهای بعد از یک شیفت کاری میتوانید با هم بنویسید «اگر بعد از برگشت به خانه میل به مصرف زیاد شد، به اتاق آرام میروم، تصمیم بعدی را به بعد از تماس با امین موکول میکنم و اگر در دسترس نبود، از راه ارتباط توافقشده با درمانگر استفاده میکنم.» جای برنامه این است که فرد بتواند آن را در لحظه به یاد بیاورد و تغییرش بدهد.
برای فردی که تنها زندگی میکند، قرار تماس زماندار ممکن است از حضور در خانه عملیتر باشد. از پیش مشخص کنید تماس چه ساعتی است و اگر پاسخ نداد، چه مدتی بعد دوباره تماس میگیرید. روی دسترسپذیری واقعی افراد حساب کنید و اگر وقتها تغییر میکند، این بخش را دوباره مرور کنید.
در خانوادهای که چند نفر نگراناند، بهتر است از فرد بپرسید با چه کسی راحتتر است و هر نفر چه وظیفهای دارد. یک نفر میتواند برای تماس با درمانگر در دسترس باشد و نفر دیگر برای رفتوآمد. روشن بودن مسئولیتها از فشار ناشی از پیامهای متعدد و روایتهای متفاوت کم میکند.

جلسه پیگیری چه کمکی میکند؟
در مشاوره ترک اعتیاد میتوانید درباره موقعیتهای دشوار، دشواری تماس با دیگران و واکنشهایی که در خانواده تنش ایجاد میکند سؤال کنید. از درمانگر بخواهید مشخص کند فرد در کدام شرایط باید زودتر با او تماس بگیرد و چه اطلاعاتی برای ارزیابی مفید است. اگر فرد مایل باشد، میتوانید درباره امکان حضور یک عضو خانواده در بخشی از جلسه بپرسید.
برای نمونه در درمان شناختیرفتاری اعتیاد، جلسات میتوانند به شناخت ارتباط بین موقعیت، فکر، احساس و رفتار کمک کنند. وقتی نمونه مشخصی از اتفاق هفته گذشته دارید، گفتوگو متمرکزتر پیش میرود. این یادداشت کوتاه ممکن است بگوید چه اتفاقی افتاد، میل به مصرف چطور شروع شد، فرد چه اقدامی کرد و بعد از آن چه تغییری احساس کرد.
مطالعه راهنمای مدیریت ولع مصرف میتواند به آمادهکردن سؤال برای جلسه کمک کند. اگر میل به مصرف در مسیر رفتوآمد یا محل شغل تکرار میشود، کنترل وسوسه در محیط کار مثالهای همان موقعیت را دارد. انتخاب ابزار و سطح پیگیری را با شرایط خودتان و نظر درمانگر هماهنگ کنید.

برنامه را بعد از هر تجربه کوتاه مرور کنید
از فرد بپرسید کدام بخش برنامه واقعاً قابل اجرا بوده است. اگر مثلاً تماس با دوستش پیشبینی شده بود ولی او شبها در دسترس نیست، برای همان ساعت یک راه ارتباطی قابل اتکا مشخص کنید. مرور برنامه لازم نیست طولانی باشد و میتواند یکی از سؤالهای اصلی جلسه پیگیری را روشن کند.
اگر تماس یا مکث در موقعیت دشوار کمک کرده است، از فرد بخواهید یادداشت کند چگونه آن قدم را برداشت. برای نمونه، «گوشیام شارژ بود، شماره را پیدا کردم و قبل از برگشتن به جمع تماس گرفتم.» ثبت کارهای مشخص به خود فرد و خانواده کمک میکند بخشهایی از برنامه را که در زندگی روزانه جواب میدهند، بهتر بشناسند.
در صورت مصرف دوباره یا علائم خطر چه کنیم؟
اگر مصرف دوباره اتفاق افتاده، ابتدا وضعیت تنفس و هوشیاری را در نظر بگیرید. اگر فرد بیدار نمیشود، تنفسش کند یا غیرعادی است یا تشنج کرده، با اورژانس ایران به شماره ۱۱۵ تماس بگیرید. محل، علائم و ماده احتمالی را تا جایی که میدانید بگویید و دستور کارشناس را دنبال کنید.
پس از دورهای کاهش یا قطع مصرف مواد افیونی، تحمل بدن ممکن است پایین آمده باشد. در این وضعیت بازگشت به مقدار قبلی مصرف میتواند خطر مسمومیت شدید را افزایش دهد. اگر وضعیت فوری وجود ندارد، فوراً یا در اولین فرصت ممکن با تیم درمان تماس بگیرید تا درباره نیاز به ارزیابی و سطح حمایت تصمیم بگیرند.
در گفتوگو درباره مصرف دوباره، از فرد بپرسید چه اتفاقی افتاده و الان چه حمایتی لازم دارد. برای نمونه میتوانید بگویید «میخواهی قبل از صحبت درباره علتش اول مطمئن شویم حالت خوب است و برای تماس با درمانگرت هماهنگ کنیم؟» در راهنمای پیشگیری از عود بعد از ترک درباره ساختن یک برنامه پیگیری بیشتر بخوانید.
اگر بعد از ترخیص مسئول پیگیری را نمیشناسیم
با واحدی که برنامه درمان را هماهنگ کرده تماس بگیرید و بپرسید برای بررسی ولع تکرارشونده با چه کسی باید وقت بگیرید. اگر هنوز در مرحله برنامهریزی برای اقامت هستید، از کمپ ترک اعتیاد راهی به سوی نور درباره مسئول پیگیری پس از خروج سؤال کنید. در نور زندگی هم خدمات کمپ ترک اعتیاد و راه دریافت اطلاعات درباره مشاوره معرفی شدهاند.
اگر بهعنوان یکی از نزدیکان فرسوده شدهاید، این موضوع را در گفتوگو مطرح کنید. میتوانید زمانی برای استراحت خودتان و جایگزینی یک نفر دیگر در برنامه هماهنگ کنید. وقتی حد توان و مسئولیت افراد روشن باشد، کمکگرفتن برای فرد و پاسخدادن برای خانواده قابل پیشبینیتر میشود.
برای موقعیت بعدی یک قرار مشخص بگذارید
یک جمله حمایتگر، یک اقدام کوچک و یک راه تماس در دسترس را با هم بنویسید. برای مرور این برنامه زمان کوتاهی تعیین کنید و بپرسید چه موقعیتهایی باید در جلسه بعد با درمانگر مطرح شوند. اگر ولع بیشتر شده، مصرف دوباره اتفاق افتاده یا کمک فعلی کافی به نظر نمیرسد، پرونده را زودتر با تیم درمان مرور کنید.





